Bazylika Wniebowzięcia
Najświętszej Marii Panny
i św. Józefa

Sanktuarium św. Józefa

Święta Rodzina

koronowana
15 maja 1796 roku
rekoronacja
we wrześniu 1985 roku

data nadania tytułu 
bazyliki mniejszej 
2 czerwca 1978 roku

Diecezja Kaliska

 width=

Rodowód Bazyliki jednej z najbardziej znanych świątyń kaliskich, sięga początków XIII stulecia. Istniał wówczas w tym miejscu mały, drewniany kościółek, będący filią nieistniejącej już kolegiaty św. Pawła. W 1303 roku, dekretem arcybiskupa Jakuba Świnki, świątynia uzyskała rangę parafialnej. Natomiast w 1359 roku, abp Jarosław Bogoria Skotnicki, podniósł ją do rangi kolegiaty i ufundował okazałą świątynię murowaną wraz z przyległym do niej pałacem-rezydencją arcybiskupią.W gotyckiej formie, kościół przetrwał do 1783 roku. Podczas wyburzania jednej ze ścian, zawaliła się znaczna część kolegiaty. Odbudowa nastąpiła już w 1790 roku. Zatraciła jednak w trakcie prac swój pierwotny, gotycki charakter, na rzecz barokowego. Do dziś kościół utrzymuje swój wygląd nadany mu podczas odbudowy.
W swej gotyckiej postaci przetrwała kolegiata prawie cztery wieki. W 1783 roku, na wskutek wyburzenia części zabudowań łączących ją z pałacem arcybiskupim i kolegium jezuickim, uległa zniszczeniu fasada zachodnia, zawalił się środek kościoła i ściana południowo – wschodnia. Niemalże całkowitemu zniszczeniu uległo wyposażenie kolegiaty. Ocalało jedynie prezbiterium, zakrystia z kapitularzem i ołtarze przy ścianie południowej wraz z obrazem Świętej Rodziny. Już w 1790 roku, dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Stanisława Kłossowskiego, świątynia została odbudowana ale w formach późnobarokowych. Z dawnego kościoła pozostał jedynie pierwotny plan i późnogotyckie, gwiaździste sklepienie. Od wschodniej strony, wybudowano kaplicę dla otaczanego już kultem obrazu Św. Rodziny, popularnie nazwanego obrazem Św. Józefa, umieszczając go w późnobarokowym, bogato dekorowanym ołtarzu. W 1796 roku wnętrze kościoła doposażone zostało w ołtarze i argenteria kościelne przeniesione z pobliskiego kościoła jezuickiego, który przekazany został gminie ewangelickiej. Kościół Wniebowzięcia NMP w niezmienionej prawie postaci przetrwał do dzisiaj. Tylko wieża kilkakrotnie niszczona przybrała w 1948 roku swój ostateczny wygląd, nawiązujący do wyglądu z 1790 roku. Wyposażenie kolegiaty pochodzi z XVIII wieku, ale wśród licznych obiektów które przetrwały wieki, pozostało kilka godnych uwagi. Do nich należy m in. patena romańska zwana kaliską, pamiętająca czasy księcia kaliskiego Mieszka III. Ofiarowana przez Mieszka III opactwu cystersów w Lądzie, najprawdopodobniej w 1819 roku, po kasacie opactwa powróciła do Kalisza. Wśród przedstawionych na awersie i rewersie postaci zawiera portret i imię wykonawcy, czyli mistrza Konrada. Z okresu gotyku pozostał wspaniały kielich podarowany kolegiacie kaliskiej w 1363 roku przez króla polskiego Kazimierza Wielkiego. Wspaniale zdobiony ornamentami heraldycznymi w postaci orłów piastowskich i lilii wypełnionych błękitną emalią, jest najbogatszym i najpiękniejszym ze wszystkich kielichów tzw. kazimierzowskich.
W okresie gotyku powstał, także cieszący się dużą czcią, obraz Matki Boskiej Ab Igne (od ognia) zaliczamy do najciekawszych zabytków malarstwa gotyckiego w Polsce. Do gotyckiego malarstwa należy również najbardziej okazałe dzieło plastyki późnogotyckiej – poliptyk kaliski. Jest on jednym z najwybitniejszch osiągnięć warsztatu „Mistrza z Gościszowic”. Był niegdyś głównym ołtarzem kolegiaty. Wnętrza kościoła kryją jeszcze wiele cennych obiektów, których nie sposób tu wymienić, ale największą popularnością i kultem otaczany jest już od prawie trzech wieków cudowny obraz Świętej Rodziny, jak już wspomniano nazywany najczęściej obrazem św. Józefa. Ufundowany i umieszczony został w kolegiacie około 1670 roku. Od początku otaczany był kultem nie tylko przez mieszkańców Kalisza. Do kolegiaty przybywali pielgrzymi, składano liczne wota. W 1758 roku wojewoda trocki książe Jędrzej Ogiński, jako wotum dziękczynne za uzdrowienie, ofiarował obrazowi Św. Rodziny trzy srebrne sukienki i złote korony.
W 1767 roku obraz kaliski uznany został oficjalnie przez konsystorza prymasowskiego arcybiskupa Władysława Aleksandra Łubieńskiego za „słynący z łask” a w trzy lata później prymas Polski Gabriel Podolski, dekretem z dnia 21 maja 1770 r., uznał za cudowny. Dzięki kultowi, kolegiata kaliska stawała się miejscem znanym nie tylko w Polsce. Kaliskie Sanktuarium św. Józefa bowiem jest nie tylko najstarszym na świecie sanktuarium poświęconym kultowi świętego Józefa, ale również obraz św. Józefa należy do najstarszych na świecie koronowanych obrazów tego świętego. Koronacji obrazu dokonał w 1796 roku, delegowany przez Stolicę Apostolską, sufragan gnieźnieński biskup Michała Kosmowski. Papież Paweł VI podnosi kolegiatę 2 czerwca 1978 roku do godności Bazyliki Mniejszej.